Ocieplanie się klimatu nie jest związane z istnieniem bydła. Bydło istnieje od tysięcy lat, a mimo to lody Arktyki nie topiły się. Ocieplenie wynikające ze wzrostu gazów cieplarnianych – przyjmijmy roboczo, że z tego właśnie ono wynika – to efekt zaistnienia nowych, agresywnych źródeł emisji: kopalń, hut, fabryk, urządzeń i pojazdów napędzanych silnikami. Za ocieplenie odpowiada przemysł, nie rolnictwo.
Planeta Ziemia
Istnienie gazów cieplarnianych jest warunkiem życia na Ziemi. Bez nich Ziemia byłaby planetą martwą albo skrajnie nieprzyjazną dla życia. Bydło, przeżuwacze, mokradła, gleby, rozkład materii organicznej, oddychanie roślin i zwierząt — to wszystko przez tysiące lat było częścią obiegu węgla. Metan powstawał, działał cieplarnianie, rozpadał się i wracał do obiegu. Dopóki skala tego procesu pozostawała mniej więcej stabilna, system klimatyczny funkcjonował w ramach znanej równowagi.
Problem pojawił się wtedy, gdy człowiek uruchomił nowe, agresywne źródła emisji: kopalnie, huty, fabryki, elektrownie, silniki spalinowe, przemysł chemiczny, masowy transport i całą infrastrukturę nowoczesnej gospodarki. To one zaczęły wydobywać z głębin ziemi i przenosić do atmosfery węgiel, który przez miliony lat pozostawał poza aktywnym obiegiem przyrody.
Tysiącletni metan
Eocen, 56 mln lat temu. Superkontynent Pangea rozpadł się na dwie części Laurazję na północy i Gondwanę na południu. Ziemia jest ciepła, wilgotna, zielona. Porasta ją las: gęsty, parny, pełen liści, paproci, młodych pędów, roślin pnących i mokrych obniżeń, w których materia organiczna rozkłada się powoli, bez dostępu tlenu, wydzielając metan.
W tym lesie żyją małe przeżuwacze, podobne współczesnym myszojeleniom – Archaeomeryxy, Nanotragulusy i Hypertragulusy. Żerują nisko, skubią liście, miękkie pędy i rośliny włókniste. W ich przewodzie pokarmowym pracują mikroorganizmy, które potrafią zrobić z roślin coś, czego samo zwierzę nie potrafiłoby wydobyć: energię. Efektem ubocznym jest metan.
Metan jest częścią naturalnej osłony cieplnej Ziemi. Bez niego i innych gazów cieplarnianych Ziemia byłaby zimna i martwa.
Bez metanu nie ma życia
Metan nie jest problemem Ziemi. Jest jednym z jej naturalnych gazów. Potem rozpada się, gdzie materia organiczna rozkłada się bez dostępu tlenu: w mokradłach, w mule, w glebie nasiąkniętej wodą, w żwaczu przeżuwacza. Gdy roślina obumiera albo zostaje zjedzona, zajmują się nią mikroorganizmy beztlenowe, które rozkładają to, co zostało z liści, łodyg, korzeni, trawy. W ten sposób powstaje metan.
Potem metan, który jest gazem, unosi się w górę – dostaje się do atmosfery i przez pewien czas działa jak część cieplnej osłony planety. Zatrzymuje ciepło, które inaczej uciekłoby w kosmos. Razem z parą wodną, dwutlenkiem węgla i innymi gazami tworzy warunki, w których Ziemia nie jest martwą, lodową kulą.
Jego życie w atmosferze jest krótkie, trwa zaledwie ok. 12 lat. Potem rozpada się, a zawarty w nim węgiel wraca do dalszego obiegu życia. Może znów zostać pobrany przez roślinę, trafić do gleby, przejść przez ciało zwierzęcia, zostać związany w materii organicznej albo ponownie wrócić do powietrza. Metan powstaje, działa, rozpada się i ustępuje miejsca kolejnemu metanowi.
Żwacz, czyli komora fermentacyjna
Rośliny zbudowane są przede wszystkim z celulozy, czyli twardego materiału budulcowego ścian komórkowych, z domieszką hemiceluloz, pektyn i ligniny. To odróżnia komórki roślinne od zwierzęcych i to sprawia, że nie wszystkie ssaki mogą odżywiać się roślinami.
Aby nakarmić się trawą, trzeba rozbić celulozę na cukry proste. Żadne zwierzę nie ma w żołądku takich enzymów – ale zwierzęta przeżuwające mają specjalną część żołądka, komorę fermentacyjną, w której żyją bakterie, pierwotniaki i grzyby. To one zamieniają rośliny w materiał odżywczy.
Fermentacja to proces, w wyniku którego wydziela się gaz. Wiemy to także po sobie – w organizmie człowieka również zachodzi fermentacja, ale nie w żwaczu, którego nie mamy, lecz w jelicie grubym. Aby gaz nie zaszkodził organizmowi, musi zostać wydalony. Istnieją tylko dwie drogi wydalania tego gazu – jama ustna, albo odbyt.
Gaz, który powstaje w żwaczu krowy – metan – jest wydalany głównie jamą ustną, czyli pyskiem. Krowa po prostu beka.
Rewolucja przemysłowa
W ten sposób, w tym naturalnym cyklu przyrody, Ziemia funkcjonowała przez miliony lat. Metan i inne gazy cieplarniane zapewniały naszej planecie coś, czego nie ma w żadnym innym znanym nam środowisku — ciepło odpowiadające rozwojowi organizmów żywych. Dzięki nim na planecie pojawił się również gatunek nazwany później przez siebie samego Homo sapiens, czyli człowiekiem rozumnym. A po tysiącach lat rozwoju tego gatunku człowiek rozpoczął rewolucję przemysłową.
Sięgnął po materię, która przez miliony lat leżała pod powierzchnią planety, poza żywym obiegiem roślin, zwierząt, gleby i atmosfery. Zaczął wydobywać węgiel, ropę i gaz, by spalać je w piecach, silnikach, kotłach. Z kopalń, hut, fabryk, elektrowni, lokomotyw, statków, aut, cementowni i rafinerii do atmosfery zaczęły uwalniać się gazy z głębin Ziemi. Nie niosły węgla krążącego między rośliną, zwierzęciem, glebą i powietrzem, lecz węgiel wydobyty z dawnego świata, złożony w pokładach geologicznych, wyjęty z obiegu na czas liczony w milionach lat. Te gazy cieplarniane nie były częścią naturalnego obiegu życia. Ziemia nie była na nie przygotowana.
Od cieplnej osłony do ocieplenia klimatu
Fakt, że atmosfera zatrzymuje ciepło, naukowcy opisali już w XIX wieku. Joseph Fourier sformułował ideę cieplnej osłony Ziemi, John Tyndall wykazał, że para wodna, CO₂ i metan pochłaniają promieniowanie cieplne, a Svante Arrhenius w 1896 r. obliczał, co może stać się z temperaturą planety, jeśli w atmosferze przybędzie dwutlenku węgla. W 1938 r. Guy Callendar połączył tę wiedzę z przemysłem: zebrał dostępne pomiary temperatury i CO₂, a następnie stwierdził, że Ziemia już się ociepliła, zaś stężenie dwutlenku węgla wzrosło wskutek spalania paliw kopalnych.
Przez długi czas ten wniosek nie stał się jeszcze osią polityki. Dane były nierówne, pomiary rozproszone, a część naukowców zakładała, że oceany pochłoną nadmiar CO₂ albo że wpływ tego gazu jest zbyt słaby, by wyjaśniać zmiany klimatu. Dopiero w latach 50. Roger Revelle i Hans Suess pokazali, że oceany nie odbierają od razu całego nadmiaru CO₂ ze spalania paliw kopalnych, a część tego gazu zostaje w atmosferze dłużej, niż wcześniej zakładano. Rok później Charles David Keeling rozpoczął regularne pomiary stężenia CO₂ na Mauna Loa na Hawajach. Z tych pomiarów powstała krzywa Keelinga: zapis sezonowych wahań dwutlenku węgla i jego stopniowego wzrostu w atmosferze.
W 1988 r. Światowa Organizacja Meteorologiczna i Program Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska powołały IPCC, czyli Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu. Od tego momentu ocieplanie się klimatu stało się nie tylko przedmiotem badań, ale także sprawą państw, raportów, strategii, celów redukcyjnych i polityki. Gazy cieplarniane zaczęto liczyć, porównywać, zapisywać. W tym arkuszu kalkulacyjnym do jednej tabeli trafiły zjawiska zupełnie różne: CO₂ z komina i metan ze żwacza krowy.
Metan ze żwacza to nie metan z kopalni
Metan nie pochodzi wyłącznie z mokradeł, gleb i żwaczy. Uwalnia się także przy wydobyciu węgla, ropy i gazu, przy pracy odwiertów, rurociągów, tłoczni, magazynów gazu i urządzeń spalających gaz ziemny. Ucieka przez nieszczelności, wydostaje się przy eksploatacji złóż, trafia do atmosfery wraz z techniczną infrastrukturą paliw kopalnych.
Problem w tym, że metan wydobyty z głębi ziemi i wypuszczony do atmosfery przez przemysł jest w klimatycznej księgowości zapisywany razem z metanem ze żwacza krowy.
Na ten problem zwróciło uwagę stowarzyszenie Wspólna Rola w serii artykułów poświęconych metanowi z produkcji bydła.
Po pierwsze, węgiel w metanie ze żwacza jest biogeniczny: pochodzi z roślin, które wcześniej pobrały węgiel z atmosfery. To zasadniczo inny porządek niż spalanie węgla, ropy i gazu, gdzie do atmosfery trafia węgiel wyjęty z obiegu geologicznego. Wspólna Rola ujmuje to dosadnie: „krowa nie żre węgla, nie popija ropą i nie oddycha gazem ziemnym”.
Po drugie, metan ze żwacza jest krótkowieczny. Rozkłada się w atmosferze mniej więcej po 12 latach do CO₂ i wody. Jeżeli więc emisja tego metanu jest w długim okresie stała, ilość metanu w atmosferze nie rośnie: nowy metan zastępuje ten, który się rozpada. Wspólna Rola ujmuje to precyzyjnie: przy stałej emisji metanu z bydła „ilość metanu w atmosferze również pozostaje stała” i nie ma tu kumulacji analogicznej do spalania węgla, ropy czy gazu.
Czy w Europie przybywa metanu z bydła?
Skoro metan ze żwacza nie dokłada do atmosfery nowego węgla, a przy stałej emisji nie zwiększa swojego stężenia, trzeba zadać pytanie podstawowe: czy europejska produkcja bydła zwiększa strumień tego metanu, czy go zmniejsza?
Wspólna Rola przywołuje dane Eurostatu dla obszaru dzisiejszej Unii Europejskiej: w 1975 r. było tu 104 mln sztuk bydła, w 1990 r. – 98 mln, w 2024 r. – już tylko 72 mln. W wyniku tego emisja metanu z bydła na obszarze UE spadła z 7,05 mln ton rocznie w 1975 r. do 6,74 mln ton w 1990 r. i 5,17 mln ton w 2024 r.
To zmienia sens całej dyskusji. Jeżeli problemem klimatycznym jest narastanie strumienia metanu, europejskie bydło nie jest źródłem takiego narastania, bo poziom metanu z tego sektora nie wzrósł, lecz zmalał.
Dlatego pytanie nie powinno brzmieć: ile metanu emituje krowa. Tak postawione pytanie prowadzi donikąd, bo krowa zawsze będzie emitować metan, dopóki jest przeżuwaczem. Pytanie powinno brzmieć inaczej: czy europejska produkcja bydła zwiększa ilość metanu w atmosferze ponad dawny poziom. Z przywołanego rachunku wynika, że nie tylko nie zwiększa, ale w swoim zakresie ją zmniejszyła.
Czy ograniczanie emisji z hodowli bydła ma sens?
Ograniczanie emisji w produkcji bydła ma sens: bo oznacza lepsze żywienie, zdrowsze stada, mniejsze straty paszy, sprawniejsze wykorzystanie nawozów naturalnych i wyższą efektywność produkcji. Rolnik zawsze powinien dążyć do tego, żeby z tej samej ilości ziemi, paszy, pracy i zwierząt uzyskać więcej żywności przy mniejszych stratach. To jest sens gospodarczy, środowiskowy i organizacyjny.
Nie ma natomiast sensu polityka, która zaczyna od założenia, że sama obecność bydła jest problemem klimatycznym. Krowa emituje metan, bo jest przeżuwaczem. Tak działa jej biologia. Jeżeli jednak metan ze żwacza pochodzi z krótkiego obiegu roślina – zwierzę – atmosfera, a jego strumień w Europie nie rośnie, lecz maleje, to nie można traktować go tak samo jak gazów wypuszczanych z przemysłowego spalania paliw kopalnych.
Dlatego odpowiedź na pytanie z tytułu brzmi: tak, ograniczanie emisji ma sens, ale nie jako akt oskarżenia wobec bydła. Ma sens jako element dobrej produkcji. Nie ma sensu jako pretekst do zmniejszania europejskiego pogłowia, osłabiania własnego rolnictwa i przenoszenia produkcji żywności poza Unię Europejską. Problem klimatyczny zaczął się od przemysłowego dopływu nowego węgla do atmosfery. Metan ze żwacza krowy należy do dużo starszego porządku.
#FunduszePromocji